czwartek, 25 października 2007
PUŁTUSK - WENECJA MAZOWSZA- ZABYTKI

Ulokowanie starego miasta na wyspie opasanej odnogami Narwi i sporo mostów – te rzeczy sprawiły, że do Pułtuska przylgnęło określenie „Wenecja Mazowsza”. Trudno nie ulec urokowi tego niewielkiego miasteczka. Nadwodne bulwary, ocienione przeglądającymi się w wodzie płaczącymi wierzbami, czerwone dachy kamieniczek i bezkresne łąki tworzą urzekające malarskie plenery. Nad najdłuższym  w Polsce  rynkiem (ciągle brukowanym polnymi kamieniami) góruje pyszny zamek biskupi, przyglądając się trwającej w zadumie, majestatycznej kolegiacie, a ulice wypełnia mnóstwo młodzieży z renomowanej Wyższej Szkoły Humanistycznej. Piękne zabytki architektury, przejawy kultury ludowej, sąsiedztwo wód i lasów to nie wszystko. Pułtusk szczyci się też innym ewenementem – spadła tu największa na świecie ilość meteorytów!

Zabytki w rynku i okolicy:

1. Kościół kolegialny (Kolegiata), zbudowany w stylu renesansowym w 1443 roku; trójnawowy, bez wyraźnego stylu zatraconego przebudowami. Przy wejściu wmurowany w ścianę kamień w kształcie głowy (wg legendy) pogańskiego bożka. Rzuca się w oczy oryginalne sklepienie nawy głównej – tzw. siatkowo-pułtuskie, są to motywy kół połączonych pasami (XVI w). Ołtarz główny barokowy pochodzi z  XVIII wieku, ponadto w kościele 15 ołtarzy bocznych. W ołtarzu obraz „Zdjęcie z krzyża” (XV w.). W prezbiterium podziwiamy drewniane,bogato dekorowane stalle i ambony XVIII-wieczne. Najcenniejsza jest kaplica grobowa bpa Andrzeja Noskowskiego (Najświętszego Sakramentu) z ciekawymi XVI wiecznymi freskami i obrazem „Opłakiwanie”. Piekne są epitafia kanoników pułtuskich z XVII w. oraz epitafia rodu Załuskich. Nawy boczne sklepione krzyżowo-żebrowo. Na terenie kościelnym dzwonnica gotycko-klasycystyczna z 1507 roku. Ogrodzenie z dwiema barokowymi bramami z XVIII wieku.W pn. kaplicy kolegiaty znajduje się obraz brodatej, regendarnej meczennicy Wilgefortis. O głowie tkwiącej w ścianie krążą legendy, że należy ona do złodzieja, którego zacisnęły ściany, gdy usiłował wydostać się przez nie ze skradzionymi z kościoła kosztowniościami.

2. Przy ul. Konopnickiej 1-7: plebania klasycystyczna; kanonia murowana (XIX wiek); dawny budynek seminaryjny z 1732 roku; dom księży emerytów z XVIII wieku, dawny szpital. Jest tu warta wizyty kawiarenka z „atmosferą”.

3. Wieża ratuszowa gotycka z 1405 roku, mieszcząca muzeum regionalne (nie można wyjechać z miasta bez wizyty tutaj; wt- ndz. 10-16, 023 692 51 32), obok ratusz, odbudowany wg XVIII-wiecznego wzoru, z tablica upamiętniającą straszliwą powódź w 1958 roku. Symbole miasta. Z wieży podziwiamy panoramę miasta przez lunety.

4. Rynek – najdłuższy w Polsce (ok. 400 metrów), obudowany m.in. kilkoma klasycystycznymi kamieniczkami (nr 6, 8, 19, 29; 13, 15, 23 – z 1827 roku; 9 – „organka” z 1826 roku; 37 – sądy, barokowa z 1792 roku, goszcząca w 1806 roku Napoleona Bonaparte).

5. Dawny zamek biskupów Płockich (od 1975 roku Dom Polonii; 023 692 90 00), na miejscu grodu z X-XI w., w kształcie otwartej od południa podkowy, z 1319 roku, gotycki, o klasycystycznych elewacjach zewnętrznych. Przed zamkiem most arkadowy gotycko-barokowy, budynek d. psiarni, nowe baszty i kaplica zamkowa „Magdalenka”, pierwotnie gotycka, mieszcząca wystawy (w zamyśle budowniczych miała naśladować rzymski Panteon Marka Agryppy). W parku z przełomu XVIII/XIX wieku murowany budynek tzw. „psiarni” z XVII wieku. Nad Narwią stanica wodna PTTK. Można popływać po kanałach lub samej rzece wynajętą gondolą lub skromniej- łódką. Nierzadko w parku pokazy historycznej mody, turnieje rycerskie, pokazy ogni sztucznych, wystrzeliwanych przez zabytkowe działa.

6. Ulica Piotra Skargi – zespół klasztorny jezuitów. Wyróżnia się kościół św. Piotra i Pawła, barokowy z 1717 roku; w ołtarzu głównym obraz Wojciecha Gersona; ponadto w kościele tablica pamiątkowa ks. P. Skargi, który był tutejszym kaznodzieją (w kolegiacie); tablica poświęcona ks. Maciejowi Sarbiewskiemu, nadwornemu kaznodziei Władysława IV oraz wychowankom Gimnazjum Piotra Skargi, poległym w 1918 roku. Obok kościoła XVII-wieczny budynek poklasztorny jezuitów i benedyktynów, obecnie liceum.

7. Ulica Gomulickiego – dawna baszta obronna, gotycka z 1508 roku, na niej tablica z zaznaczeniem poziomu wody podczas powodzi w 1958 roku (ponad metr wody na Rynku!). Obok pomnik Wiktora Gomulickiego (1974).

8. Ul. Słowackiego/Wolności – biblioteka miejska im. Lelewela w domu barokowym z XVIII w., przed gmachem pomnik 450-lecia drukarstwa.

 

Zabytki poza wyspą:

9. Ul. Panny Marii/Przechodnia – dawny kościół filialny NMP z XV/XVI w. z barokową elewacją zachodnią, obecnie archiwum.

10. Przy dworcu – symboliczny pomnik ofiar faszyzmu, w którym wmurowane urny z ziemią uświęconą krwią Polaków poległych w powiecie pułtuskim, m.in. żołnierzy AK, zamordowanych 17 XII 1942 r.

11. Ul. Daszyńskiego – pod nr. 5 dawna poczta z 1800 r.

12. Zespół klasztorny reformatów: Kościół św. Józefa, pierwotnie gotycko-renesansowy, przebudowany w stylu barokowym w XVIII w., z pięknym renesansowym szczytem; dawny klasztor (areszt), barokowy z 1648 roku, murowana plebania (1640); budynki gospodarcze na dziedzińcu.

13. Baszta późnogotycka z XVI wieku, na rogu szpital w murowanym budynku z 1735 roku.

14. Ul. Kościuszki (ok. 2 km. od dworca PKS w kierunku Ostrołęki) – kościół św. Krzyża, cmentarny, na planie krzyża greckiego, gotycki z 1531 roku, o barokowej elewacji frontowej; tamże dzwonnica klasycystyczna (1805) i barokowy dom kościelny; na cmentarzu stare nagrobki, m.in. weteranów 1831 i 1863, płk Konopki, dowódcy ułanów z 1831 roku, rodziny Gomulickich, poległych w 1920 roku i latach II wojny światowej.

15. Mauzoleum –cmentarz Armii Czerwonej. Znajduje się kilometr dalej na pn. od kościoła Krzyża, w miejscu, gdzie Narew zbliża się do szosy Pułtusk- Ostrołęka, przed wsią Kleszewo. Głównym akcentem założenia jest półkolista kolumnada-glotrietta z piaskowca i granitu, wzniesiona w 1949 roku. Na cmentarzu w ponad czterystu mogiłach spoczywa blisko 17 tysięcy żołnierzy radzieckich, poległych w bojach, toczonych przez pół roku (1944/45) w celu zdobycia twierdzy Pułtusk i przełamania obrony hitlerowskiej na odcinku Narwi i nadrzecznej skarpie.

16. krzyż na miejscu legendarnego zatopionego miasta- owego Tuska- nad kanałem przy szlaku rowerowym niebieskim, kilometr od Rynku. Dodatkową atrakcją miasta są przejażdżki wąskotorową Koleją Nasielska przez łąki i pola Wysoczyzny Ciechanowskiej do Nasielska (zamówienia są płatne,wynajmuje się cały pociag; tel.0-238 12612).

Spacery z Pułtuska:

- do Puszczy Białej za Narew: szlak 2 do rezerwatu Popławy (7km), szlak 1 do rez. Bartnia wzdłuż rzeki (7km); okrężna przechadzka przez najładniejsze zakątki leśne i rez. Popławy szlakiem 4.

-  przejazd pks do Obrytego, skąd powrót do Rynku pięknym szlakiem 2 lub przejazd do Pniewa, skąd wracamy szlakiem 3.

22:21, gajowy771 , miasta
Link Komentarze (2) »
PUŁTUSK - ciekawe dzieje
Źródła archeologiczne potwierdzają gęste osadnictwo w dolinie Pełty już w neolicie i brązie. Na terenie miasta odkryto groby kultury celtyckiej i gocko-gepidzkiej, datowane na I-V wiek n.e. Były to pochówki wyłącznie kobiece, ale między bajki należy włożyć legendy o zamieszkujących tu wówczas amazonkach. Pułtusk od zamierzchłego średniowiecza stanowił ludna osadę handlową, według Słownika Geograficznego Król. Polskiego jest to „po Płocku najwcześniejsze miasto na zawiślańskim Mazowszu”. Nazwę wziął od rzeczki Pełty (stąd pierwotnie Połtowsk), a nie – jak pisał Kolberg – od poła, pła, czyli terenu podmokłego. Na wzgórzu koło kościoła św. Krzyża stwierdzono istnienie pogańskiej świątyni i cmentarza. W XI wieku Pułtusk awansował do roli obronnej warowni piastowskiej. Założono ją na miejscu Domu Polonii (świadczy o tym odkrycie metrowej długości budowli z licznymi przedmiotami użytkowymi, datowanej na wiek XIII). Jako że leżała w sercu dóbr biskupich, oprócz nich chroniła też trakty handlowe z Litwy, Gdańska i Żmudzi. Wokół gródka rozrosło się podgrodzie z kaplicą Marii Magdaleny. Za wyspą rozwijała się osada targowa, tworząc tzw. stare miasto (z kościołem Panny Marii w centrum). Zniszczyły ją doszczętnie najazdy Litwinów, nową przeniesiono w rejon rynku. Rzekomo w czasie najazdu Kiejstuta w 1368 r. zamek obłożono żagwiami pozostałymi po zgorzelisku miejskim; ogień skruszył mury i warownię zdobyto. Z faktem tym wiąże się inna legenda: o wspaniałym grodzie Tusk, z którego po inwazji litewskiej została tylko połowa (stąd Puł-Tusk).        

Pierwsze miasto lokowane było prawdopodobnie w 1257 roku, drugie w 1339 na prawie chełmińskim (ufundowano je aż na 100 łanach). Miastu przyznano przywilej urządzania 3 jarmarków rocznie oraz cotygodniowych targów. Rozpoczął się okres prosperity. Biskupi płoccy pobudowali sobie letnią rezydencję i skład danin, w szkole parafialnej (przekształconej na jezuicką, zał. 1440) wykładali ks. Piotr Skarga i ks. Jakub Wujek. W 1462 r. istniało 12 cechów rzemieślniczych (bednarze, rymarze, stelmachowie, gontarze, ciesle, kołodzieje, nożownicy, złotnicy, paśnicy, karetnicy, siodlarze, miecznicy). Pułtuskie piwo słynęło na pruskich rynkach. W XVI wieku rozkwit osiągnął apogeum. W Pułtusku przebywali i rezydowali bp. Erazm Ciołek (dr praw i filozofii), Andrzej Krzycki (abp gnieźnieński i poeta), Piotr Dunin-Wolski (kanclerz wielki Koronny), Andrzej Noskowski i Piotr Myszkowski. W 1553 roku dzięki Ciołkowi miasto opasano murami, powstała pierwsza na Mazowszu drukarnia, a 20 IV 1566 roku odbył się pierwszy spektakl teatru publicznego w Polsce. Kwitł handel drewnem i zbożem z niewiele bogatszym Gdańskiem.W 1560r. miasto zamieszkiwało 3 tys.osób.

Wiek XVII zwiastuje powolny upadek świetności. Pułtusk nawiedzają zarazy (1607,1652) i pożary (1613,1648) tak potężne, że w 1676 w mieście zostaje 350 osób. 11 V 1703r. Szwedzi rozbijają zwolenników St. Leszczynskiego i dewastują Pułtusk. Próbę odbudowy podejmuje bp S.Załuski: powiększa zamek, zakłada oranżerię, ustanawia nowe miary i ceny. Mimo to w 1785r. lustracja mówi o nieodbudowanych murach i o 111 pustych domach na 199 istniejacych. Pułtusk w tym okresie niewiele przewyższa Wyszków.

W 1797 roku nowe władze pruskie powołują powiat pułtuski. Ambitne plany uporządkowania miasta ograniczają do przejęcia majątków i budowli kościelnych. 19 IV 1801 roku tragiczny pożar strawił połowę miasta, zaś dzieła zniszczenia dopełniły wojny napoleońskie (w 1806 w mieście gości Bonaparte). Zwycięska dla Francuzów bitwa z Prusakami, jaka odbyła się pod miastem, wspomniana jest na... Łuku Triumfalnym w Paryżu.

W Kongresówce Rosjanie wznoszą w mieście nowe budynki publiczne, poszerzają trakty, wzdłuż kanału powstaje dzielnica żydowska. Nie udało się utworzenie osady fabrycznej dla włókiennictwa.  W czasie powstania listopadowego kwaterowali tu generałowie Prądzyński i Skrzynecki. W IV 1831 koncentrowało się wojsko rosyjskie przed szturmem Warszawy.

 W Król. Polskim. nastąpiła stagnacja miasta. W 1865 roku liczyło 7 tys. mieszkańców, posiadało niewielkie, produkujące na lokalne potrzeby: tartak, młyn parowy, fabrykę mydła i maszyn żniwnych, szkołę ogrodniczą, magazyny solne, sąd, szpital i pocztę. Kolejny pożar trawi w 1875r. 2/3 zabudowy- jest on pasjonująco opisany przez Sienkiewicza. Z powodu przejęcia przez kolej petersburską roli starego traktu drogowego Pułtusk trafia na ubocze; w rankingu miast Królestwa spada z 19 na 36 miejsce.

W 1916 r. następuje wymiana oświetlenia ulicznego na elektryczne. Powstaje Pułtuskie Tow. Muzyczno-Dramatyczne, działa teatr i orkiestra dęta.  I wojna światowa dopełniła zniszczeń. Między 10 a 17 III 1920 roku toczyły się zacięte walki V Armii WP z bolszewikami (gen Władysław Sikorski i Antoni Baranowski). W 1939 r. miasto posiadało 17 000 mieszkańców.

W czasie kampanii wrześniowej miasta broniły SGO Wyszków i Mazowiecka Brygada Kawalerii (5-8 IX 1939 r, major Kazimierz Mazur). Już na początku okupacji faszyści wymordowali 7,5 tys. Żydów, a miastu zmienili nazwę na Ostenburg. Opracowywano dumne plany przekształcenia Pułtuska w miasto faszystowskie, zabudowane monumentalnymi gmachami i statuami wodzów germańskich.... W 1944 Pułtusk został zniszczony w 85%. W trakcie forsowania Narwi Sowieci (celowo?) stracili 17 tys. żołnierzy. 25 listopada 1946 roku oddział WiN pdchr. „Przelotnego” (St. Łanecki) zajął miasto i uwolnił z rąk bezpieki 48 więźniów „politycznych”. W Pułtusku umieścił akcję swej powieści – „Wspomnień niebieskiego mundurka” – Wiktor Gomulicki. Pułtuska Wyższa Szkoła Humanistyczna skupia już 10 000 studentów (czasem miasto określa się mianem Oxfordu Mazowsza).

22:15, gajowy771 , miasta
Link Dodaj komentarz »
PUŁTUSKI DESZCZ METEORYTÓW

30 I 1868 roku wczesnym wieczorem na niebie nad Pułtuskiem pojawiła się pędząca kula ognista, rażąca swym blaskiem. W pewnym momencie eksplodowała z hukiem i zgasła wydając serię trzasków, przypominających wystrzały karabinowe. Efekt świetlny obserwowano m.in. w Pradze i w Wiedniu. W okolicy Gostkowa, Rowów i Nowego Sielca słyszano uderzenia kamiennego deszczu o lód rzeczny, dachy, ziemię i drzewa. Najmniejsze odłamki znajdowano w okolicy Obrytego (ważyły od kilkunastu gram do grama), największe spadały bardziej na północ. W okolicy Rzewni znaleziono kilkukilogramowe meteoryty. „Król deszczu” ważył 10 kg i trafił do Muzeum Natural History of London. Ocenia się ze spadło 70 000 kamieni – jest to absolutny, światowy rekord. Większość zaginęła bezpowrotnie w starorzeczach, lasach i Narwi. Jak wyglądały meteoryty? Były pokryte gładką, czarna skorupą z płytkimi wgłębieniami, przypominającymi odcisk kciuka. Pod nią kryła się jasnoszara skałka z okruchami żelaza, niklu, z okrągłymi ziarnkami zw. chondrami. Silnie przyciągały magnes. Pozostawszy na polach dawno zbrunatniały lub rozkruszyły się w proch. Uczeni stwierdzili, że meteoryty pochodzą z krążącej pomiędzy Marsem a Jowiszem, obok tysięcy innych planetoidy 6 Hebe, odkrytej w 1847 roku. Odłamek został wyrwany z macierzystej skały pod wpływem kolizji z inną planetoidą i poszybował w kierunku Puszczy Białej... Ogólnie zebrano odłamki o wadze 276 kg, jeden z nich, ośmiokilowy, eksponuje Muzeum Ziemi w Warszawie.

22:12, gajowy771 , miasta
Link Dodaj komentarz »
BROK nad Bugiem

Miasto leży na malowniczej skarpie nadbużańskiej, 12 km na południe od Ostrowi Maz., 85 km od Warszawy, liczy 1700 mieszkańców. Ongiś szumne i popularne letnisko, dziś senna osada nad leniwie toczącym swe fale Bugiem. Są tu wspaniałe warunki do odpoczynku, toteż zdaje się czekać na ponowny boom turystyczny. Wśród zabudowy ciągle przeważają kolorowe, drewniane domki, decydujące o tutejszej atmosferze. Warto zjawić się na „Dniach Broku”, w środku lata-koniecznie! Okolicznych lasów starczy chyba na miesiąc spacerów... Może spotkamy pięknego ptaka kraskę (zagrożoną wyginięciem) albo wilka (pojawia się sporadycznie).

 

Brok wzmiankowany został w 1203 roku jako gród obronny i osada przygrodowa z kościołem (konkretna lokalizacja nieznana). Nazwę zaczerpnął od pobliskiej rzeczki, zaś ta od czasownika broczyć, czyli leniwie i wolno płynąć. Na początku XIII wieku było to miejsce poboru cła na szlakach Gdańsk-Ruś, Mazowsze-Litwa. 26 III 1501 roku bp Wincenty Przerębski dokonał lokacji miasta na prawie chełmińskim. W II poł. XVI wieku Brok był jednym z większych miast Mazowsza (3 000 mieszkańców, 450 murowanych domów). Na początku XVII w. bp płocki Henryk Firlej, władca Puszczy Białej wybudował tu pałac obronny – rezydencję. W XVII w. następuje szczyt świetności miasta, świadczą o tym, istniejące w Broku pałac, kościół, szkoła chłopska, młyn, skład flisacki, 2 piece hutnicze, 4 rzeźnie, port, starostwo bartne, ożywiony handel zbożem i miodem, piwowarstwo, serowarstwo. Wojny szwedzkie, pożary i epidemie, podmywanie skarpy – te czynniki powodują spadek liczby ludności do 500. Nie pomogło sprowadzanie osadników kurpiowskich z Puszczy Zielonej. Powstało wówczas powiedzenie, adekwatne do sytuacji miasta: „był Brok, ale wpadł w mrok”. Nieznaczne ożywienie zanotowano w XIX wieku: powstała straż ogniowa, napłynęli żydzi, zbudowano most (1891). W Feliksowie działało Leśne Gospodarstwo Doświadczalne W. Jastrzębowskiego (patrz szl.25). Miasto płaciło wysoką cenę za militarne położenie, wyczerpywały je przemarsze wojsk i grabieże (m.in. armii Dybicza). Po powstaniu styczniowym zdegradowane do rangi wsi w gminie Orło. W XX wieku odbywały się liczne manifestacje, broniono tradycji i języka.

W 1935 roku powstało Towarzystwo Przyjaciół Broku, propagujące miasto jako ośrodek wypoczynkowy. Przed II wojną Brok osiągnął liczbę 4 tys. mieszkańców, zyskał przystań, 15 pensjonatów i liczne wille wczasowe. Przybywało doń ok. 4 tys. letników. Silną działalność rozwijało PSL – „Wyzwolenie”. 8 IX 1939 roku Brok zajęli hitlerowcy, a 9 IX na krótko odbiła go Polska Brygada Kawalerii.

Po wojnie rozrosły się na skraju miasta sezonowe ośrodki wypoczynkowe.

Zabytki. Kościół parafialny św. Andrzeja, jednonawowy, ufundowany w 1560 r., wg projektu Jana Baptysty z Wenecji (analogie do kolegiaty Pułtuskiej). Fasada prezentuje się bardzo interesująco: bryła gotycka z dwiema kaplicami, szczyt renesansowy z elementami gotyckimi. Wewnątrz szczątki polichromii z XVI wieku. Nawa i prezbiterium pokryte są renesansowym sklepieniem kolebkowym z geometryczną siatką kasetonową typu pułtuskiego (motyw kół łączonych listwami). Barokowy ołtarz główny  z XVIII w. z figurami św. Jana Nepomucena i Kantego.  XVIII – wieczny ołtarz boczny w kształcie drzewa Jessego z główkami proroków w kielichach kwiatowych. Drewniana chrzcielnica z 1688 roku, epitafia XVII-wieczne z pałacu biskupiego. Kiedyś wisiała w świątyni kość mamucia. Na cmentarzu kościelnym 7 lip drobnolistnych (180-330 cm obwodu, 18 m wysokości), dęby szypułkowe (230 i 258 cm), wiązy górskie 400 i 305 cm, klon (234 cm). Plac kościelny „rynek”: dawna plebania (XIX wiek), obecnie apteka. Na cmentarzu grzebalnym drewniana kaplica zrębowa (XIX wiek). Na tyłach tej nekropolii znajduje się nieco zapuszczony ale wart wizyty żydowski kirkut z ok. 40 macewami z XIX- XX w. Ruiny pałacu biskupów płockich obejrzymy 700 m od kościoła, za mostem. Pałac wzniesiony został w latach 1617-1624. Pierwotnie dwukondygnacyjny, renesansowo-barokowy na planie wydłużonego prostokąta, z kaplicą od wschodu. Architektura była wynikiem połączenia koncepcji pałacu polskiego i włoskiego. We wnętrzu symetryczny układ pomieszczeń, od płn-wsch. czworoboczna wieża z tarasem widokowym. Zdewastowany w czasie wojny północnej, w 1717 r. częściowo odbudowany, strawiony pożarem w 1795 r. zachował się fragment wierzy. Na zamku tworzyli: Maciej Sarbniewski („Oda do Bugu”), Wiktor Gomulicki, bp Stanisław Łubieński. Mówi się o rewitalizacji zabytku. Stylizowany na neoklasycystyczny ratusz z XIX w. wzniesiono na planie czworoboku, do 1939 roku mieścił posterunek policji i bibliotekę; na wieży planowano umieszczenie zegara, czego dokonano dopiero w 2002 r.  Na Zamościu rosną: sosna z krzyżem o obwodzie 310 cm (po płn. stronie szosy), dąb Geodetów- obwód 360 cm (250 m od Bugu przy dukcie Zamoście-Podbucze). Przy ul. Przystań nad brzegiem Bugu funkcjonuje camping Binduga stylizowany na skansen etnograficzny: najpiękniejszy jest wiatrak i bróg na siano.

 

    Goszcząc w Broku nie sposób zejść nad rzekę, szczególnie przed wyruszeniem w „morze” okolicznych borów. Najpiękniejsze plenery roztaczają się z wylotu ul. Przystań obok mostu drogowego (plaże) a także za mostem, po przeciwnej stronie Bugu. Przespacerujmy się wałem w stronę Morzyczyna, do kolana rzeki. Z jednej strony podziwiamy wówczas bezkresne łąki, z drugiej panoramę rozłożonego na skarpie Broku z wyróżniającą się wieżyczką ratusza i oryginalnymi wiatrakami przy moście.

  

ªªªWycieczki piesze: Szlaki 21,24,25 -  spacery do pustelni w Brzostowej, nad Jezioro Głuche i do Bojan (24), do uroczyska Czuraj (25), w lasy Jeleniego Dołu (starodrzew, jagody) – na płn-zach. od miasta. Dalsze wycieczki do Ostrowi, do Puszczy Kamienieckiej i Sadownego (ciekawe muzeum regionalne) po drugiej stronie rzeki. Patrz też informacje praktyczne (jazda konna, rowery).

W odległości 15 km na wsch. leży wieś i węzeł kolejowy MAŁKINIA GRN (6 tys. mieszkańców). Można odbyć w jej kierunku malowniczy spacer wzdłuż nadbużańskich łąk i licznych plaż. Wzmiankowana w 1203 roku jako własność biskupów z Broku, następnie punkt handlowy na ruchliwym trakcie nadbużańskim. W XVIII w. duża wieś czynszowa, zasilona osadnikami z Puszczy Zielonej. 23 I 1863 roku powstańcy Ignacego Mystkowskiego napadli na pociąg oficerów carskich, namówili ich do zdrady i zniszczyli most. Silne bombardowania stacji w 1939 roku (pod bombami rozładowywała się 1DP Legionów, przerzucona z Wilna). Na uwagę zasługuje  drewniany most przez Bug przy szosie do Treblinki i Kosowa Lackiego, z torami kolejowymi pośrodku (ruch odbywa  się nań wahadłowo). Do mostu prowadzi aleja kasztanowa. PKS do Siedlec, Ostrowi Mazowieckiej.

22:10, gajowy771 , miasta
Link Komentarze (1) »
OSTRÓW MAZOWIECKA

     Miasto powiatowe, węzeł drogowy (skrzyżowanie szos z Warszawy, Białegostoku, Łomży, Ciechanowa, Siedlec, nowoczesna obwodnica), 22 000 mieszkańców. Przemysł maszynowy, fabryka mebli „Forte”. Po raz pierwszy w źródłach pisanych pojawiła się w 1410 roku jako wieś książęca Ostrowia. Książe Mazowiecki Janusz I zbudował

w niej dwór myśliwski, ustanowił sądy i ustalił dni targowe. Po przyznaniu praw miejskich w 1434r. przez Bolesława IV jest ważnym ośrodkiem handlowo-rzemieślniczym na szlaku Warszawa-Litwa. W 1564 działało tu 200 rzemieślników, a Ostrowia konkurowała z Łomżą jako jedno ze średnich miast w kraju. Proboszczem parafii

był Andrzej Nidecki, humanista i pisarz królewski, założyciel bractwa literackiego (1566). Zniszczenia  

przynoszą wojny szwedzkie. W 1775 roku przeniesiono tu Ziemskie Sądy Nurskie. Miasto staje na nogi dzięki protekcji Jana III i Stanisława Augusta. Mieszkańcy czynnie uczestniczą w powstaniach 1831 i 1863. W 1867 roku ustanowiono powiat. Dzięki poprowadzeniu w 1839 roku linii kolejowej i szosy pocztowej rozkwita gospodarka Ostrowii – posiada ona browar, fabrykę tytoniu, wody kolońskiej, olejarnię, terpentyniarnię, wytwórnię octu, 14 wiatraków. W latach 1905-07 masowe manifestacje patriotyczne.

 

Od 1926 roku obecna nazwa. 10 IX 1939 na stadionie hitlerowcy mordują 600 żydów za rzekome podpalenie miasta. W czasie okupacji silny ruch oporu AL., GL, AK – obwód „Opocznik”, wysadzenie urzędu pracy (1 V 1943), zrywanie linii telefonicznych, likwidacja starosty Eckerta. W 1941 r. stanowisko dowodzenia III Armii hitlerowskiej przed atakiem na ZSRR (w pobliżu przebiegała linia demarkacyjna). Wyzwolenie 28 VIII 1944.

 

      Zabytki. Kościół Wniebowzięcia NMP, murowany, neogotycki, dwuwieżowy i trójnawowy z 1893 r., z ciekawymi witrażami. Obok drewniana plebania – w 1863 r. szpital powstańczy. Na cmentarzu grzebalnym drewniana kaplica zrębowa (1830) z XVIII-wieczną rzeźbą Chrystusa ukrzyżowanego (XVIII w.). Ciekawe nagrobki z 1827-57 oraz mur ceglano-kamienny z pocz. XIX wieku. Ładnym akcentem miasta jest ratusz pseudobarokowy z 1927 z wieżą zegarową. W przyratuszowym parku na pamiątkę 560 rocznicy nadania praw miejskich stanął pomnik księżnej Anny Mazowieckiej. „Czerwonak” – to dawne więzienie hitlerowskie. Gmach NBP ozdobiony kolumienkami na wzór grecki pochodzi z 1921 r.

 

 

     Pomnik bohaterów ziemi ostrowskiej – „ostrowska Nike”, ustawiona była na tle malowniczych drewnianych domków (2015 r.: niestety rozebrane). Na cmentarzu odnajdziemy mogiły żołnierzy z 1939 roku i partyzantów spod Pecynki (1944). Zabytkowe krzyże: Warszawska (1863 roku) i Ostrołęcka/ Orzeszkowej. Pomnik przyrody-modrzew o obwodzie 275 cm rośnie przy ul. Lubiejewskiej 17.

22:07, gajowy771 , miasta
Link Dodaj komentarz »
WYSZKÓW nad Bugiem i Rybienko - ZABYTKI

Miasto powiatowe malowniczo położone na wysokiej skarpie nadbużańskiej (25 000 mieszkańców). Lokalny węzeł drogowy i komunikacyjny przy trasie Warszawa – Białystok. Do niedawna ważny ośrodek przemysłowy (prosperowały m.in. fabryka mebli, huta szkła, wytwórnia pasz, filia FSO – Daewoo). Trwa rozbudowa dzielnic mieszkaniowych i infrastruktury. Świetne połączenie z Warszawą (w ciągu dnia autobusy co kwadrans!), pośpieszne kursy do miejscowości północno-wschodniej Polski, dworzec kursów lokalnych. Okolica jest rajem nie tylko dla wyszkowian - wody zachęcają do kąpieli, plażowania i wędkarstwa, wielkie lasy zapraszają po jagody, grzyby i porcje świeżego powietrza, na spacery piesze i rowerowe. Centrum miasta nie ma niestety żadnej prezencji.

 Zabytki.

1. Kościół Idziego Opata, wzniesiony w 1793 roku, spalony w 1939, klasycystyczny. Wnętrze trójnawowe,rozdzielone rzędem kolumn jońskich, przykryte sklepieniem kolebkowym. Zabytkowe wyposażenie tworzą: granitowa kropielnica; gotycka statua Idziego, 17-wieczny obraz w kaplicy płd., w XVIII w. odziany srebrnymi sukienkami. Obok kościoła murowana kaplica z ludową rzeźbą oraz klasycystyczna plebania, w której w 1920 r. oczekiwali na zajęcie stolicy Marchlewski, Dzierżyński i Kon, a następnie gościli m.in. korespondent wojenny Stefan Żeromski i gen. Haller. Z terenu ładna panorama doliny Bugu.

2. Marmurowy obelisk Wazów z herbem-snopkiem na cokole, wzniesiony w 1655 roku przez Jana Kazimierza dla uczczenia zgonu brata – Karola Wazy (Waza= snopek) oraz jako pamiątka zarazy (towarzyszy mu krzyż przeciwmorowy, zw. Karawaką).

3. XIX-wieczny Park Senatorski z neogotycką stróżówką- kordegardą, pomnikiem C.K.Norwida oraz lipowo-akacjowymi alejami i 2 dębami szypułkowymi – pomnikami przyrody, o wymiarach 300 cm w pierśnicy.Właśnie tu stał niegdyś dwór biskupów płockich. 4. Murowany browar Kazimierza Szymońskiego ( pierwszego burmistrza Wyszkowa po odzyskaniu niepodległości) z XIX wieku, zamknięty w 2001 roku (1 Armii WP 54). W 1909 roku browar produkował 80 tysięcy wiader piwa, z czego 1/8 eksportowano do Rosji. 5. Oryginalne mauzoleum, zbudowane z autentycznych macew, na miejscu dawnego kirkutu (ul. Łączna, między Bugiem a kościołem- widoki na dolinę Bugu).  6. Nieco dalej na wschód od kirkutu i kościoła, w dzielnicy Zakręzie, sąsiadującej z wioską Turzyn, na krawędzi skarpy znajduje się wspaniały punkt widokowy na Wyszków i dolinę Bugu. 7. Przy rondzie przed mostem pomnik M. Anielewicza, urodzonego w Wyszkowie przywódcy powstania w getcie warszawskim. 8. Budynek przedwojennej elektrowni (powojenna łaźnia), okupacyjny magazyn broni i zakład rusznikarski. 9. Willa z połowy lat 20 XX w. (Zakolejowa/ Pułtuska),  katownia hitlerowskiej żandarmerii.

    Z Wyszkowem łączy się od płd.zach (ul. 3Maja) wieś RYBIENKO. Na skarpie nadbużańskiej stoi tu zespół pałacowy zbudowany w 1780 roku wg projektu Szymona Bogumiła Zuga dla biskupa inflanckiego Stefana Giedroycia. Pałac piętrowy, z cegły, murowany, klasycystyczny, z ryzalitami od frontu. Fronton zdobi czterokolumnowy portyk. W sali balowej biała, złocona boazeria, oraz kominek ryzalitowy. Ściany polichromowane, piec z kafli Nieborowskich 1880 r. Po obu stronach podjazdu murowane, klasycystyczne, piętrowe oficyny, w zachodniej kuchnia ze sklepieniem kolebkowo-krzyżowym. Od 1830 roku pałac stanowił własność posła Augusta Morzkowskiego. Żona jego najstarszego syna, Michała, Waleria, była działaczką społeczną i pisarką, walczącą o równouprawnienie kobiet, Michał pisał poczytne wówczas powieści. Po powstaniu listopadowym u Michała gościł salon literacki patriotyczno-demokratycznej młodzieży (Norwid, Lenartowicz, Władysław Wolski, Edward Dembowski, Brzozowski, Zmorski, Kolberg), zakonspirowanej w Związku Narodu Polskiego, tzw. „cyganerii warszawskiej”. „Rybieńko leżało przy szosie warszawskiej, każdy więc dalszy sąsiad przejeżdżając, zawadzał o dom państwa M., gdzie było zawsze liczne towarzystwo, a panowała tak serdeczna gościnność, że jeżeli interesy nie były naglące, przejeżdżający wstąpiwszy na parę godzin, pozostawali oni i tygodnie” („Cyg. Warsz.”, 1905). Po 1920 r. modny pensjonat, goszczący m.in. Kossaka, Kotarbińskiego, Zelwerowicza. Kręcono tu przedwojennego „Janko Muzykanta”. Ostatnio w pałacu znajdowało się sanatorium dla dzieci nerwowo chorych. Pod nr 50 drewniana chata z gankiem. We wsi Rybno o charakterze wielodrożnicy, z ul. Strażackiej widok na starorzecze Bugu. Jeszcze dalej, między skarpą a nadbużańskimi łąkami rozrzucone wśród borków zabudowania Gulczewa, wsi szlacheckiej, gdzie zachował się park podworski.

     Między Rybienkiem, Kręgami a Gulczewem na krawędzi wysoczyzny i doliny Bugu (widoki) ulokowała się malownicza wioska Tulewo z ujeżdżalnią koni. Ku dolinie Bugu zbiegają liczne jary, na wysoczyznie zachowały się polodowcowe piaszczyska.

      6 km na zach.od Wyszkowa, w bok od szosy do Serocka leżą KRĘGI z pałacem z 1830 roku, oraz oryginalnym pomnikiem-śmigłem poświęcony porucznikowi Brygady Pościgowej Stefanowi Okrzei, bratankowi słynnego rewolucjonisty (przy szosie; szczegóły- szlak rowerowy somiankowski czerwony).
    3 km za miastem, przy szosie pułtuskiej znajduje się wieś Łosinno. W jej rejonie polskie załogi Halifaxów z 138 brygady RAF dokonały w czasie II wojny światowej zrzutów broni dla AK i „cichociemnych” (głaz pamiątkowy). Niegdyś istniała tu Izba Pamięci Narodowej ze zbiorami sztuki ludowej, m.in. fragmentami stroju kurpiowskiego.

Wyżej opisane miejscowości można zwiedzić jadąc pętlą rowerową czerwonego szlaku somiankowskiego (patrz trasy rowerowe).

 

22:04, gajowy771 , miasta
Link Komentarze (2) »
WYSZKÓW nad Bugiem- historia miasta, zabytki, okolice

 

Historia. W zamierzchłej przeszłości ulokowano tu jeden z pierwszych punktów osadniczych Mazowsza. Pierwsza pisana wzmianka o wsi Wyszkowo pochodzi z 1239 roku (nazwa prawdopodobnie od imienia Wyszek). Osada aż do rozbiorów Polski będzie własnością biskupów płockich, którzy doceniając walory okolicy, przebywali tu chętnie na letnisku. Lokacja miasta na prawie chełmińskim nastąpiła w 1502 roku. Wyszkowianie otrzymali od króla Olbrachta przywileje jarmarków, wyrębu lasów i połowu ryb. W 1528 roku pozwolono im zbudować most na Bugu i pobierać cła za przejazd. Przez pewien czas proboszczem parafii był Piotr Gamrat, słynny mecenas sztuki królowej Bony, dobry zarządca królewszczyzn, póżniejszy prymas. Następuje dynamiczny rozwój dzięki krzyżującym się tu szlakom handlowym: wodnym i lądowym, przyśpieszony zyskami z rolnictwa i spławu drewna. Być może miasto otaczały mury. W II połowie XVI wieku w Wyszkowie buduje sobie dwór kanclerz koronny Piotr Dunin Wolski. Potwierdzeniem świetności miasta było wybranie go w XVII wieku na rezydencję królewicza Karola Ferdynanda Wazy, biskupa płocko-włocławskiego. Złoty wiek przerywają wojny szwedzkie, Wyszków podupada od końca XVII wieku. W 1704 roku miasto trawi pożar, a w 1722 r. wyludnia zaraza morowa. W 1767 dochodzi do buntu mieszczan przeciw biskupom próbującym odebrać im przywileje. Fiaskiem kończą się próby podźwignięcia, inicjowane przez Stanisława Augusta Poniatowskiego (organizowanie nowych targów, jarmarki); ostatecznie w 1869 roku Wyszków żegna się ze statusem miasta. W 1865 liczy 268 domów. Ożywienie następuje po 1897 roku, gdy powstaje linia kolejowa. W 1906 roku kilkudziesięciu robotników z warszawskiego Targówka zakłada hutę szkła. Ponowne nadanie praw miejskich odbyło się w 1919 roku. 18 VIII 1920 roku kpt. Mikołaj Bołtuć na czele 31 PP wypiera z miasta bolszewików po brawurowej szarży podjętej bez zgody sztabu. Być może rozsierdził dzielnego dowódcę fakt iż na plebani oczekiwali na rychłe zajęcie stolicy niedoszli przywódcy Polskiej Republiki Radzieckiej -Dzierżyński, Marchlewski i Kon. W 1938 roku Wyszków liczył 12 000 mieszkańców (z czego 5 000 stanowili Żydzi) i był zaniedbaną mieściną z hutą szkła, browarem i młynem. We wrześniu 1939 r. miasto przeżywa gehennę. W dniach 8-10 hitlerowcy intensywnie bombardują Wyszków; toczą się ciężkie walki o linię Bugu: 1 Dywizja Piechoty SGO „Wyszków” gen. Wincentego Kowalskiego i Mazowiecka Brygada Kawalerii Armii „Modlin” próbują zatrzymać 11 i 61 dywizję Wehrmahtu. Niemcy po wielu próbach sforsowania rzeki pokonali ją pod Brokiem i zagrozili okrążeniem obrońców Wyszkowa. Miasto doszczętnie spłonęło. Hitlerowski okupant wymordował 7 000 obywateli miasta; ponadto między IX 1941 a IX 1943 roku utrzymywał tu obóz koncentracyjny dla radzieckich jeńców. Wyszków leżał w Generalnej Guberni. W okolicznych lasach operowało aż 8 oddziałów GL. Wyszkowianie brali udział w wielu akcjach bojowych, m.in. pod Sieczychami. W 1945 roku zniszczenia miasta sięgały 95 procent. W Wyszkowie tworzył rzeźbiarz-samouk Jan Dąbrowski z Płud Str. (wystawiany w Warszawie, w „Cepelii”). Działała tu wytwórnia słynnych dywanów kurpiowskich Składanowskiego. Dzielnica Rybienko Leśne przeżywała przed wojną karierę letniskową.

    Obecnie Wyszków to miasto zespołów artystycznych, szkół (Wyższa Szk. im. Pawła Włodkowica), mogące poszczycić się piękną biblioteką a także organizacją corocznego wyścigu kolarskiego „Dookoła Mazowsza”. Na dworcu kolejowym od 2014 r. działa galeria "Pekap", która organizuje m.in. wycieczki rowerowe. 

    Zabytki.

1. Kościół Idziego Opata, wzniesiony w 1793 roku, spalony w 1939, klasycystyczny. Wnętrze trójnawowe,rozdzielone rzędem kolumn jońskich, przykryte sklepieniem kolebkowym. Zabytkowe wyposażenie tworzą: granitowa kropielnica; gotycka statua Idziego, 17-wieczny obraz w kaplicy płd., w XVIII w. odziany srebrnymi sukienkami. Obok kościoła murowana kaplica z ludową rzeźbą oraz klasycystyczna plebania, w której w 1920 r. oczekiwali na zajęcie stolicy Marchlewski, Dzierżyński i Kon, a następnie gościli m.in. korespondent wojenny Stefan Żeromski i gen. Haller. Z terenu ładna panorama doliny Bugu.

2. Marmurowy obelisk Wazów z herbem-snopkiem na cokole, wzniesiony w 1655 roku przez Jana Kazimierza dla uczczenia zgonu brata – Karola Wazy (Waza= snopek) oraz jako pamiątka zarazy (towarzyszy mu krzyż przeciwmorowy, zw. Karawaką).

3. XIX-wieczny Park Senatorski z neogotycką stróżówką- kordegardą, pomnikiem C.K.Norwida oraz lipowo-akacjowymi alejami i 2 dębami szypułkowymi – pomnikami przyrody, o wymiarach 300 cm w pierśnicy.Właśnie tu stał niegdyś dwór biskupów płockich. 4. Murowany browar Kazimierza Szymońskiego ( pierwszego burmistrza Wyszkowa po odzyskaniu niepodległości) z XIX wieku, zamknięty w 2001 roku (1 Armii WP 54). W 1909 roku browar produkował 80 tysięcy wiader piwa, z czego 1/8 eksportowano do Rosji. 5. Oryginalne mauzoleum, zbudowane z autentycznych macew, na miejscu dawnego kirkutu (ul. Łączna, między Bugiem a kościołem- widoki na dolinę Bugu).  6. Nieco dalej na wschód od kirkutu i kościoła, w dzielnicy Zakręzie, sąsiadującej z wioską Turzyn, na krawędzi skarpy znajduje się wspaniały punkt widokowy na Wyszków i dolinę Bugu. 7. Przy rondzie przed mostem pomnik M. Anielewicza, urodzonego w Wyszkowie przywódcy powstania w getcie warszawskim. 8. Budynek przedwojennej elektrowni (powojenna łaźnia), okupacyjny magazyn broni i zakład rusznikarski. 9. Willa z połowy lat 20 XX w. (Zakolejowa/ Pułtuska),  katownia hitlerowskiej żandarmerii.

   Z Wyszkowem łączy się od płd.zach (ul. 3Maja) wieś RYBIENKO. Na skarpie nadbużańskiej stoi tu zespół pałacowy zbudowany w 1780 roku wg projektu Szymona Bogumiła Zuga dla biskupa inflanckiego Stefana Giedroycia. Pałac piętrowy, z cegły, murowany, klasycystyczny, z ryzalitami od frontu. Fronton zdobi czterokolumnowy portyk. W sali balowej biała, złocona boazeria, oraz kominek ryzalitowy. Ściany polichromowane, piec z kafli Nieborowskich 1880 r. Po obu stronach podjazdu murowane, klasycystyczne, piętrowe oficyny, w zachodniej kuchnia ze sklepieniem kolebkowo-krzyżowym. Od 1830 roku pałac stanowił własność posła Augusta Morzkowskiego. Żona jego najstarszego syna, Michała, Waleria, była działaczką społeczną i pisarką, walczącą o równouprawnienie kobiet, Michał pisał poczytne wówczas powieści. Po powstaniu listopadowym u Michała gościł salon literacki patriotyczno-demokratycznej młodzieży (Norwid, Lenartowicz, Władysław Wolski, Edward Dembowski, Brzozowski, Zmorski, Kolberg), zakonspirowanej w Związku Narodu Polskiego, tzw. „cyganerii warszawskiej”. „Rybieńko leżało przy szosie warszawskiej, każdy więc dalszy sąsiad przejeżdżając, zawadzał o dom państwa M., gdzie było zawsze liczne towarzystwo, a panowała tak serdeczna gościnność, że jeżeli interesy nie były naglące, przejeżdżający wstąpiwszy na parę godzin, pozostawali oni i tygodnie” („Cyg. Warsz.”, 1905). Po 1920 r. modny pensjonat, goszczący m.in. Kossaka, Kotarbińskiego, Zelwerowicza. Kręcono tu przedwojennego „Janko Muzykanta”. Ostatnio w pałacu znajdowało się sanatorium dla dzieci nerwowo chorych. Pod nr 50 drewniana chata z gankiem. We wsi Rybno o charakterze wielodrożnicy, z ul. Strażackiej widok na starorzecze Bugu. Jeszcze dalej, między skarpą a nadbużańskimi łąkami rozrzucone wśród borków zabudowania Gulczewa, wsi szlacheckiej, gdzie zachował się park podworski.

     Między Rybienkiem, Kręgami a Gulczewem na krawędzi wysoczyzny i doliny Bugu (widoki) ulokowała się malownicza wioska Tulewo z ujeżdżalnią koni. Ku dolinie Bugu zbiegają liczne jary, na wysoczyznie zachowały się polodowcowe piaszczyska.

    6 km na zach.od Wyszkowa, w bok od szosy do Serocka leżą KRĘGI z pałacem z 1830 roku, oraz oryginalnym pomnikiem-śmigłem poświęcony porucznikowi Brygady Pościgowej Stefanowi Okrzei, bratankowi słynnego rewolucjonisty (przy szosie; szczegóły- szlak rowerowy somiankowski czerwony).
   3 km za miastem, przy szosie pułtuskiej znajduje się wieś Łosinno. W jej rejonie polskie załogi Halifaxów z 138 brygady RAF dokonały w czasie II wojny światowej zrzutów broni dla AK i „cichociemnych” (głaz pamiątkowy). Niegdyś istniała tu Izba Pamięci Narodowej ze zbiorami sztuki ludowej, m.in. fragmentami stroju kurpiowskiego.
    Wyżej opisane miejscowości można zwiedzić jadąc pętlą rowerową czerwonego szlaku somiankowskiego (patrz trasy rowerowe).
21:58, gajowy771 , miasta
Link Komentarze (1) »